Cemal GÜRSEL
Görev Süresi: 27 Mayıs 1960 - 5 Ocak 1961
Görev Süresi: 5 Ocak 1961 - 27 Ekim 1961 1895, Erzurum- 1966, Ankara, Türk asker, Milli Birlik Komitesi(MBK) başkanı, devlet adamı ve Türkiye Cumhuriyeti nindördüncü cumhurbaşkanıdır. Gürsel, Erzurum un Türk yerlisi asker kökenli bir ailenin çocuğu olarak 1895 yılında doğdu
Eğitimi İlk öğrenime Ordu ilindensonra Erzincan dadevam eden Gürsel, orta eğitimini tamamladıktan sonra İstanbul Kuleli Askerî Lisesi neaskeri öğrenci olarak girdi. Kuleli de son sınıf öğrencisiyken Birinci Dünya Savaşı nınbaşlaması üzerine 16 Ekim1914 de askeri eğitimine ara verdi ve 4. Kolordu da subayolarak göreve başladı.
1 Eylül1922 deyüzbaşılığayükselen Gürsel, bir yıl Harp Okulu ndaeğitim aldı. 1 Ekim1926 daHarp Akademisi nebaşladı ve 1 Eylül 1929 dakurmay subay olarak Akademi den mezun oldu. Gürsel, 1927yılında Melahat Hanım ile evlendi ve bu evlilikten Muzaffer adını verdikleri bir oğlu oldu.
Askerlik dönemi Gürsel, birlik komutanlıkları ve karargahgörevlerinde 45 yıl süren askerlik hizmetinde bulundu.
Gürsel, aktif askerlik görevine Çanakkale Savaşı na katılarak başladı. 45 yıl süren askerlik kariyerinde, Kara Kuvvetler Komutanlığı nabağlı çeşitli birliklerde komutanlık ve karargah görevlerinde hizmet verdi. Askeri ogrencilik yillarindan itibaren, populerligi ve kendisine duyulan sevgi nedeniyle arkadaslarinca "Ağa" lakabi verildi ve vefatina kadar hep Cemal Ağa olarak bilindi.
Katıldığı savaşlar Gürsel, Çanakkale, Filistin, Suriyeve Kurtuluşsavaşlarındayer aldı.
1914ve 1917yılları arası topçu teğmenolarak Çanakkale de1. Topçu Alayı nın 1. Bataryası nda savaştı. Çanakkale Savaşı sonrası, 1 Eylül1917 de41. Tümen Obüs Bataryası Komutanlığı na atanarak Filistin Cephesinegönderildi. Filistin ve Suriye cephesindeki bütün savaşlarda 41. Alay ın 5. Bağımsız Batarya Komutanı olarak görev aldı. İngilizlere Gazzecephesinde 19 Eylül1919 daesir düşerek Mısır daiki yıl esir kaldı. 6 Ekim1920 deserbest kalınca İstanbul adönüp, Erzurum Kongresi niizleyen günlerde Anadolu yageçerek, Kurtuluş Savaşı nın batı cephesindekibütün savaşlara katıldı.
Aldığı ödüller 1. Tümen de üstün başarı ile verdiği hizmetleri için kıdem zammı ile taltif edildi. Büyük Taarruz dafiilen görev başında muharebede bulunarak Harb Madalyasıve İstiklal Madalyasıile taltif edildi.
27 Mayıs 1960 İhtilâli 27 Mayıs 1960 ihtilâli öncesinde Kara Kuvvetleri Komutanıolan Gürsel; 2 Mayıs1960 daziyareti sırasında sohbet ettiği Milli Savunma Bakanı Ethem Menderes eve dolayısıyla hükümete kişisel görüşlerini belirterek Başbakan Adnan Menderes in cumhurbaşkanı olmasını destekleyen tarihi bir mektubu 3 Mayıs 1960 da yazdı. Gürsel erken emekliye sevkedildi ve 3 Mayıs1960 dazorunlu izinle İzmir egitti.
Silahlı Kuvvetlerin tüm kademelerine iletilen ve ordunun mutlaka siyasetten uzak kalmasını tavsiye eden bir veda mektubu göndererek İzmir e yerleşmişti. Kara Kuvvetleri Komutanlığından ayrıldığını bildirdiği veda mektubunda Gürsel in ifadeleri: "Ordunun ve taşıdığınız üniformanın şerefini daima yüksek tutunuz. Şu sırada memlekette esen hırslı politika havasının zararlı tesirlerinden kendinizi korumasını biliniz. Ne pahasına olursa olsun politikadan katiyyen uzak kalınız. Bu, sizlerin şerefi, ordunun kudreti ve memleketin kaderi için ehemmiyeti haizdir." idi.
27 Mayıs 1960 da albay ve daha alt kademedeki subaylarca gerçekleştirilen ihtilal sonrasında 3. Ordu Komutanı Orgeneral Ragıp Gümüşpala nın Milli Birlik Komitesi ne (MBK)liderlerinin kim olduğunu sorması ve eğer başlarında kendisinden daha kıdemli bir asker olmadığı takdirde 3. Ordu ile birlikte Erzurum dan Ankara ya yürüyüp isyana son vereceğini bildirmesi üzerine, ihtilalciler o zamana kadar darbe den haberi olmayan zorunlu izindeki Orgeneral Cemal Gürsel i askeri uçakla İzmir den Ankara ya getirdiler. Gürsel MBK nın daveti ile başkanlık görevini üstlendi ve ihtilal lideri olarak kabul edildi. Kendisiyle yapilan 16 Temmuz 1960 tarihli bir gazete (Cumhuriyet) görüşmesinde, ‘Şebeke zaten hazırdı. Ben şahsen ordunun siyasete katılmasını istemiyor ve genç arkadaşlarımın (ihtilal) teşebbüslerine engel oluyordum. İşler öyle bir seviyeye geldi ki, ordunun siyasete karışmasına karşı olmama rağmen, onları görevlerinde serbest bıraktım. şimdi bütün hedefim, adalet ve ahlak prensiplerine dayalı bir idareyi yeniden kurmaktir.’ açıklamasında bulundu.
Cemal Gürsel, 27 Mayıs 1960 günü öğleden sonra, İstanbul ve Ankara Üniversiteleri Hukuk Fakültelerinin öğretim üyeleri Ordinaryüs Profesör Sıddık Sami Onar, Ord. Prof. Hıfzı Veldet Velidedeoğlu, Prof. Ragıp Sarıca, Prof. Naci Şensoy, Prof. Hüseyin Nail Kubalı, Prof. Dr. Tarık Zafer Tunaya, Doç. Dr. İsmet Giritli, Prof. İlhan Arsel, Prof. Bahri Savcı, Prof. Muammer Aksoyve hocalarına yardım eden İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi asistanı (eski YÖKBaşkanı ve uzmanlık alanı Anayasahukuku olan) Prof. Erdoğan Teziç i kabul etti. Ord. Prof. Sıddık Sami Onar, heyet adına : "Bugün içinde bulunduğunuz durumu adi ve siyasi bir hükümet darbesi saymak doğru değildir." ifadesinde bulundu. Heyet, Gürsel tarafından yeni bir Türkiye’nin en özgürlükçü anayasasının (1961) taslağını hazırlamakla resmen görevlendirildi. Cemal Gürsel Paşa, 30 Mayıs 1960 da TBMMGenel Kurulu nda okunan programda "İkinci Cumhuriyet" tanımını ilk kez şu cümlelerle kullandı: “İkinci Cumhuriyet in Anayasa sı, ilmin ve geçmiş uzun yılların acı tecrübelerinin ışığı altında, memleketin mümtaz ilim adamlarının geceli gündüzlü çalışmaları memleket aydınlarının bu çalışmalara anketler vasıtasıyla katılmaları suretiyle hazırlanmaktadır. Birleşmiş Milletler Anayasası, İnsan Hakları Beyannamesi, Hukuk prensipleri ve milli ruh ve ihtiyaçlardan doğmuş olan eski Anayasamız ile milli gelenekler ve yurdumuzun özellikleri yeni Anayasamız için ilham alınan başlıca kaynakları teşkil etmektedir.â€
Cemal Gürsel, daha önce iptal edilmiş olan Türk ve İskoç milli futbol maçının Ankara da 8 Haziran 1960’da yeniden tertip edilmesini sağladıkdan sonra (Türkiye 4, İskoçya 2), ihtilalin yarattığı üzüntülü ortamda milli moralin ve kaynaşmanın artması için "Cemal Gürsel Kupası" isimli, 3 Temmuz’da finali İstanbul’da oynanan Türk futbol turnuvasini organize edip izledi (Fenerbahçe 1, Galatasaray 0).
Tutuklu gazeteci ve öğrencilerin serbest bırakılmasını, yasaklı kapatılmış gazetelerin yeniden açılmasını sağladı. Emekliye ayrilan Orgeneral Ragıp Gümüşpala ya Demokrat Partilileribir araya getiren Adalet Partisi ni kurma gorevini verdi. Anayasanın ardından en önemli sorun Yassıada daki yargılamanın sonuçlarıydı. Bu noktada Cemal Gürsel in gücü ancak 15 idamı üçe indirmeye yetti. Devlet Başkanı Cemal Gursel ve İsmet İnönü’nun, diger dunya liderleri ile birlikte Adnan Menderesve diger iki kabine uyesinin idam cezalarının affı dilekleri, Milli Birlik Komitesi tarafından reddedildi. Bir Milli Birlik Komitesi uyesi yayınlanan hatıralarında Menderes in infazınin durdurulması için devlet başkanı Cemal Gürsel’in emri karşısında Yassıada başsavcısı Ömer Altay Egesel’in, “Aman acele edelim, kurtaracaklar!†dediğini ve her ihtimale karşı hücumbotuna bir darağacı kurdurtduğunu, gazetecilerle yaptığı bir konuşmada da “Menderes’i kurtarmada Gürsel’in ne gibi bir müdahalesi olabilir ki?†diyerek Devlet Başkanının bu konuda yetkisiz olduğunu ima ettigini belirtir. Cemal Gürsel, Milli Birlik Komitesiüyesi bir kurmay albay tarafından yapılan suikast girişiminden yaralı olarak kurtuldu. Bu olaydan sonra, kendini silahla vuran albaya hukuki ceza istemedi ve onunla diğer 13 MBK üyesi yurt dışına görevli olarak gönderildiler. Yeniden demokratik düzene dönülmesinde, yeni askeri darbelerin önlenmesinde liderlik etti.
Başbakanlıkve Cumhurbaşkanlığıgörevlerine aday olmaları için Ankara datıp ve muhendislik dalında yüksek düzeyli iki akademisyene teklif götürdü ve destek verme önerisinde bulundu. Cumhurbaşkanlığıiçin kendi adaylığı ya da başkalarının adaylıklarına karşı hiçbir lobi ve girişimde açık ya da dolaylı şahsi rol almadı.
Halk oyuna sunulan ve kabul edilen yeni Anayasagereğince, 10 Ekim1961 de yapılan genel seçimlerden sonra oluşturulan yeni Türkiye Büyük Millet Meclisitarafından konulan adaylığı çoğunluğun desteğini alarak 21 Ekim1961 deTürkiye nin dördüncü Cumhurbaşkanı olarak seçildi.
Dönemindeki Gelişme ve Yenileşmeler Meclis te çoğunluğa sahip iktidar partisinin her istediğini kontrolsüz yapabilme zihniyetini politikadan uzaklaştırmak için, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ile verilen görevleri yapmak ve yetkileri kullanmak üzere demokrasinin "emniyet supabı" olarak görülen Anayasa Mahkemesini, Cemal Gürsel, 25 Nisan 1962 tarihinde Ankara da ilk defa yürürlüğe soktu. Kutsal Emanetler, Topkapi sarayi muhafaza depolarindan ilk olarak, 31 Ağustos 1962 tarihinde modern müzecilik anlayışına uygun bir şekilde Turk halkina ve dunyaya sergilenmeye başlandı. Dini reform niteligindeki Diyanet İşleri Başkanlığı nin ilk kez kuruluşu direktifi ile gerceklesti ve 22 Haziran 1965 de kanun ile kabul edildi.
ABDile SSCBarasındaki Küba Füze Krizinde, batı tarafında Turkiye nin komünizmekarşı koruyuculuk görevini yürüttü.
İngilterekraliçesi II. Elizabethve ABD başkan yardımcısı Lyndon B. Johnson ukonuk etti. İngiltere askeri uçaklarının Türk hava sahasını Kuveyt itehdit eden Irak akarşı kullanması için izin çıkardı. Avrupalı liderlerle olan yakın diplomatik ilişkileri sayesinde, Avrupa Birliği1963 Ankara Anlaşmasınıve bir yıl sonrada Assosiye Üyelik konumuna Türkiyenin ulaşmasını sağladı.
O günkü şartlarda, Istanbul ve Ankara radyolarının dinlenemedigi Doğu Anadolu da daha sonra bütün Doğu Anadolu ya hitap edecek olan ilk radyo istasyonunun merkezi konumlu Erzurum da kurulmasını sağladi ve açış konuşmasında "Aziz Doğulu vatandaşlar; Sizleri yabancı radyoları dinlemekten kurtarmak için Erzurum’da bir radyo istasyonu tesis ettik. Ve bugün neşriyata başlıyoruz. Yabancı radyolardan çok defa fesat, fitne hatta zehir gelir. Erzurum radyosu sizleri bu kötülüklerden koruyacak, kendi temiz sözlerimizle milli meselelerimizi öğrenecek, güzel seslerimizle şarkılarımızı dinleyeceğiz. Erzurum radyosu, doğu illeri ve yurdumuz için mutlu olsun. Bu vesileyle, tüm doğulu vatandaşlarıma sevgi ve saygı hislerimi ifade ederim.†ifadelerini kullandı. Daha sonra Turkiye Radyo ve Televizyon devlet kurumu nu baskent Ankara da organize ederek, televizyon hizmetlerinin yurda ilk kez getirilmesini sagladi.
Cemal Gursel Türkiyetarihinde ilk kez planlı ekonomiye geçiş, Devlet Planlama Teşkilatıve Devlet İstatistik Enistütüsükuruluşu, 5 yıllık kalkınma planları, sendikalar, grev ve toplu sözleşme yasalarının çıkarılması, Ortak Pazarüyeliği, SSCB ile iyi ilişkiler kurulması, Kıbrıs agarantör ülkeler tarafından müdahalesi, Cumhuriyet öncesi Erzurumve Doğu Anadolu daişgalcilerle işbirlikçi, isyancı azınlıklarca katledilen 250.000 sivil Türk halkının anıtsal temsili konusunda ulusal ve tarihsel önderlik niteliğinde çalışmalar yaptı. Milli İstihbarat TeşkilatıKuruluşu yasası ve düzenlemesi, Milli Güvenlik Kurulu nunbaşlangıç ve geliştirilmesi, Türk ordusunun modernizasyonu, İran, Pakistanile birlikte bölgesel kalkınma organizasyonunun kurulmasi, Avrupave Orta Asyamemleketlerini bağlayan mikrodalga radyo iletişim ağı kurulması, Güneydoğu Anadolu nunkalkınma ve geliştirilmesi planları, Basın Yayın Yüksek okulunun ilk kuruluşu, Turizm Bakanlığı nın kurulması da yine kendisinin Türkiye Cumhuriyetineolan katkılarıdır. Ayetullah Humeyni ve Mesud Barzani ye Turkiye ye siginma izni ve korunma verdi. Sinema ve gorsel sanatlara duydugu ilgi ve verdigi destek ile ulkenin batida turistik amaclarla kitlelere tanitilabilmesi fikri, Ingiliz yazar Eric Antler in romani nin Paris ve Istanbul da cekilen, Peter Ustinov un oynadigi "Topkapi" isimli populer filme basariyla uygulanmasi ile birlestirildi. Cumhurbaskani onayina sunulan yasa tekliflerini bir kez daha Meclis’te gorusulmek uzere geri gonderme uygulamasini 1963’de baslatti. Milletvekili gazeteci Cihat Baban, Politika Galerisi isimli kitabinda Cemal Gürsel’in kendisine “Eğer Suleyman Demirel Adalet Partisi’nin başına geçebilirse bütün dertleri hallederiz. Aydın adam, yobazlığa yüz vermez. Benim gözüm de arkada kalmaz. O başkan olsun diye ben çok çalışıyorum. Bir muvaffak olursam rahat edeceğim..†dedigini iddia eder. Toplumda gorme kaybi ve korlugun onlenmesi icin hayir yardimi amacini guden uluslararasi Lion’s kulubu’nun Turkiye de hizmete girmesi (1963), Turkiye Radyo ve Televizyon (TRT) kurumu’nun baslangici (1964), ilk milli nufus kontrol planlama calismalari (1965), ulkede ilk bilgisayar kullanimi, demir celik uretimi gelismesi (AET demir celik birligi dogrultusunda), petrol boru hatti inşasi Cemal Gürsel’in idaresi altinda gerceklesti.
Cumhurbaşkanı Celal Bayarve Genelkurmay Başkanı Gen. Rüştü Erdelhun averilen hapis cezalarına af getirdi.
İlk Devlet Araştırma Kütüphanesi ve hükümete yol göstericilik görevini yasayla verdiği Turkiye Bilimsel Teknik Araştırma Kurumunukurdu.
Ordunun binek otomobil ihtiyacını karşılamak amacı da güden, ilk yerli ve seri üretimi hedefliyen Devrim (otomobil)projesini başlattı.
Cemal Gürsel devlet başkanligi ve cumhurbaşkanligi gorevlerini ve ilgili masraflarini devletden maaş almadan, emekli asker maaşiyla karsiladi (kaynak: Cumhurbaskanligi bordro kayitlari).
1966yılında başlayan rahatsızlığının sürmesi, yurt dışında (ABD) tedaviye rağmen ağırlaşarak komaya dönmesi ve görevini engellemesi üzerine, Anayasa uyarınca Cumhurbaşkanlığı görevi 28 Mart 1966 da TBMMtarafından sona erdirildi. 14 Eylül1966günü vefat etti. Geriye hiç bir vasiyet ve kendisi ile ilgili dilek bırakmadı. Anıtkabir devrim şehitleri bölümünde toprağa verildi ve sonradan devlet mezarlığınanakledildi.
Hakkında Genelde, mütevazı ve gösterişsiz bir idareci sıfatıyla ün kazandı ve en büyük önemi, iyi eğitilmiş bir Türk gençliği ile çok ve dürüst çalışan bir halk önceliğine vermeye çalıştı.
"General Gürsel, modern Türkiye’nin Ata’sı olan Mustafa Kemal Atatürk’e benzer bir şekilde, ikinci Türkiye Cumhuriyeti’nin babası olarak tarif edilebilir. Derin bir bölünme zamanında Gürsel, kendisini milli bütünlüğün bir sembolü olarak gören Türk Milleti’nin saygı ve sevgisini kazanıp devam ettirdi. Vefat ettiğinde, ulusun güven duyulan babası kimliğine sahipti." (Vefatı üzerine tüm Türk gazetelerinde yayınlananan baş sağlığı mesajıdır.)
Prof. Bernard Lewis, 15 Eylül1966
Ölümünden sonra o dönemin Yargıtay Başkanı İmran Öktem in 1967-1968 Adli Yıl Açılış Konuşmasınde Onun hakkındaki düşünceleri şu şekildeydi: Zeki, şefkatli, sağ duyusu kuvvetli, kararların*da isabetli, olduğu gibi görünmesini, gösterişten uzak kalmasını seven, sa*delik içinde büyük olan, büyüklüğünü belli etmek için bir ceht ve gayret gös*termek lüzumu duymayan, Atatürk Devrimleri ne bağlı, devrimleri korumayı amaç edinmiş, gericiliğin amansız düşmanı, milletine daha çok ve dürüst çalışmayı daima tavsiye eden Cemal Gürsel, büyük mümtaz vasıflariyle ve büyük devrim ve Devlet adamı olarak Türk Tarihi nde müstesna bir yer almıştır. Olağanüstü devrim idaresinin Anayasa kuruluşlarına arızasız olarak intikalinde ve demokrasinin yerleşmesinde Cemal Gürsel in büyük etkisi olmuştur. Bunu sağlamak için geceli gündüzlü çalışmış, sağlığını ve hayatını yitirmiştir. Devrimci Türk Milleti sana minnettardır.
Erzurum 2011 Üniversitelerarası Kış Oyunları açılış ve kapanış törenlerinin Cemal Gürsel Stadyumu’nda yapılması planlanmaktadır.
Ismi, cesitli okullar, caddeler ve silahli kuvvetler karargah binalarina verilmistir.
Kronoloji 1895, Erzurum dadoğdu.
1914, 16 Ekim de subay olarak 4. Kolordu Komutanlığı emrine verildi.
1915, 12 TemmuzAsteğmenoldu.
1915, 1 EylülTeğmenoldu.
1917, 1 Eylül41. Tümen Obüs Bataryası Komutanlığına atanarak Filistin Cephesinegönderildi.
1918, 19 Eylülİngilizlereesir düşerek iki yıl Mısır daesir kampında kaldı.
1920, 6 Ekimserbest bırakıldı ve İstanbul adönüşte Üsteğmenliğeyükseltildi ve İstiklal Savaşı nakatıldı.
1922, 1 EylülYüzbaşıoldu.
1926, 1 EkimHarp Akademisi nebaşladı.
1929, 1 EylülHarp Akademisi nden mezun oldu.
1931, 30 AğustosBinbaşıoldu.
1936, 30 AğustosYarbayoldu.
1940, 30 AğustosAlbayoldu.
1946, 30 AğustosTuğgeneraloldu ve 15. Tümen Tugay Komutanlığına atandı.
1948, 30 Ağustos2. KolorduKomutanlığı Kurmay Başkanı iken Tümgeneraloldu.
1950, 28 Haziran12. TümenKomutanlığına getirildi.
1953, 30 Ağustosİzmir2. Yurtiçi Bölge Komutanı oldu.
1957, 30 AğustosOrgeneralliğeyükseltilerek 3. Ordu Komutanı oldu.
1958, 21 AğustosKara Kuvvetleri Komutanlığı na atandı.
1960, 2 MayısMilli Savunma BakanıEthem Menderes eveda etti.
1960, 3 MayısMenderes hükümetininMilli Savunma Bakanı Ethem Menderes e tarihe geçen mektubunu yazdı. Erken emekliye sevkedildi ve zorunlu izinle İzmir e gitti.
1960, 27 MayısTSK nın ülke yönetimine el koymasıyla aynı gün Milli Birlik KomitesininBaşkanlığına getirildi (24. Hükümet - 1. Milli Birlik Komitesi Hükümeti 27 Mayıs 1960 - 5 Ocak 1961)
1960, 28 MayısDevlet ve Hükümet Başkanlığı, TSKBaşkomutanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı (30 Mayıs - 9 Haziran 1960) yetkilerini üstlenerek 24. Hükümetikurdu. (1. Milli Birlik Komitesi Hükümeti)
1961, 5 OcakHükümeti yenileyerek 25. Hükümetikurdu (2. MBK Hükümeti)
1961, 26 Ekimyapılan halk oylaması ile Cumhurbaşkanı
1963, Ekim Cumhuriyet in 40. kuruluş yıldönümü nedeniyle Atatürk, İnönü, Kennedy ve kendisinin konuşmalarını içeren bir kutlama plağı yayınlattı.
1966, 31 OcakBeyin Kanaması geçirdi.
1966, 2 Şubattedavi için ABDBaşkanı Lyndon B. Johnson unözel uçağıyla ABD ye götürüldü.
1966, 9 Şubatkomaya girdi.
1966, 24 MartBakanlar Kurulutoplanarak Gürsel in Türkiye yegetirilmesine karar verdi.
1966, 26 MartTürkiye ye getirilerek, Gülhane Askeri Tıp Akademisi nekaldırıldı.
1966, 26 Mart37 kişilik Müşterek Sağlık Kurulu, Gürsel in cumhurbaşkanlığı görevine devam edemeyeceğini belirten bir rapor hazırlayarak Başbakanlığa sundu.
1966, 28 Martanayasauyarınca cumhurbaşkanlığı görevi TBMMkararıyla sona erdirildi.
1966, 16 Eylülsabaha karşı (06.45) vefat etti.