KAYNAKÇA
1. AHMET Midhat Efendi, Felâtun Bey ve Râkım Efendi, (Yayına Hazırlayan: M.Emin Ağar) İstanbul 1994.
2. AHMET Midhat Efendi, Müşâhedat, (Yayına Hazırlayan: Osman Gündüz), Ankara 1997.
3. ANDI, M. Fatih, Roman ve Hayat, İstanbul 1999.
4. BAYHAN, Vehbi, Üniversite Gençliğinde Anomi ve Yabancılaşma, KTB. Yay., Ankara 1997.
5. BİRİNCİ, Necat, "Ahmet Mithat Efendi'nin Önemli Bir Romanı :Müşâhedât", Kubbealtı Akademi Mecmuası,Yıl 9 , nr.2.
6. DEMİRER, Temel - Sibel Özbudun, Yabancılaşma, Ankara 1999.
7. DÖNMEZER, Sulhi, Sosyoloji, 7. Baskı, İstanbul-1978.
8. EMİL, Birol, Mizancı Murad Bey- Hayatı ve Eserleri- İstanbul 1979.
9. ERKAL, Mustafa, Sosyoloji Konferansları-20. Kitap, İstanbul 1984.
10.ESİN, Pars, İş Bölümü, Yabancılaşma ve Sosyal Politika, Ankara-1982.
11.FİNN, Robert P., Türk Romanı (İlk Dönem 1872-1900) (Terc. Tomris Uyar), İstanbul 1984.
12.GÖÇGÜN, Önder, Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Romanları ve Romanlarında Şahıslar Kadrosu, İstanbul-1987.
13.KAPLAN, Mehmet, Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar-2, İstanbul-1987.
14.KAPLAN, Mehmet, Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar-III -Tip Tahlilleri-, İstanbul-1985.
15.KÖKER, Levent, Modernleşme, Kemalizm, Demokrasi, İstanbul 1990.
16.MARCUSE, Herbert, Tek Boyutlu İnsan, (Çev. A. Yordamlı), İstanbul-1986.
17.MİZANCI Murad, Turfanda mı, Turfa mı? (Hazırlayan: Birol Emil), İstanbul 1980.
18.MORAN, Berna, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış-1, 4.Baskı, İstanbul-1991.
19.NAMIK Kemal, İntibah, (Yayına Hazırlayan: Yakup Çelik), Ankara 1997.
20.OKAY, Orhan, Batı Medeniyeti Karşısında Ahmet Midhat Efendi, İstanbul-1989.
21.PAPPENHEİM, Fritz, Modern İnsanın Yabancılaşması, (Çeviren: Salih Ak), Ankara 2002.
22.RECAİZÂDE Mahmud Ekrem, Araba Sevdası, (Yayına Hazırlayan: Hüseyin Alacatlı), Ankara 1997.
23.SMITH, Anthony D., Toplumsal Değişme Anlayışı, (Çeviren: Ülgen Oskay), İzmir 1988.
24.ŞEMSEDDİN Samî, Taaşuk-ı Talat ve Fitnat, (Yayına Hazırlayan: M.Emin Ağar) İstanbul 1990.
25.TANPINAR, Ahmet Hamdi, 19.Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1985.
26.TOKER, Şevket, Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Romanlarında Alafranga Tipler, İzmir-1990.
27.TOLAN, Barlas, Çağdaş Toplumun Bunalımı: Anomi ve Yabancılaşma, Ankara-1981.
28.TURHAN, Mümtaz, Kültür Değişmeleri, İstanbul 1972.
YENİÇERİ, Özcan, Yozlaşma ve Yabancılaşmaya Karşı İtirazlar, Ankara-1997.
[1] Anthony D. Smith, Toplumsal Değişme Anlayışı, (Çeviren: Ülgen Oskay), İzmir 1988, s.66-67.
[2] Levent Köker, Modernleşme, Kemalizm, Demokrasi, İstanbul 1990, s.28.
[3] Vehbi Bayhan, Üniversite Gençliğinde Anomi ve Yabancılaşma, KTB. Yay., Ankara 1997, s.132.
[4] Fritz Pappenheim, Modern İnsanın Yabancılaşması, (Çeviren: Salih Ak), Ankara 2002, s.99-100.
[5] G. Petroviç, "Alienation", The Encyclopedia of Philosophy, New York-1967, s.80-82'den naklen Özcan Yeniçeri, Yozlaşma ve Yabancılaşmaya Karşı İtirazlar, Ankara-1997, s.56-57.
[6] Sulhi Dönmezer, Sosyoloji, 7. Baskı, İstanbul-1978, s.197.
[7]Gwynn Nettler, "Una Proposta Per Misurare L'alienazione", İn Alienazione e Sociologia, Milano, 1973'ten naklen Pars Esin, İş Bölümü, Yabancılaşma ve Sosyal Politika, Ankara-1982, s.107.
[8] Temel Demirer- Sibel Özbudun, Yabancılaşma, Ankara 1999, s.13.
[9] Mustafa Erkal, Sosyoloji Konferansları-20. Kitap, İstanbul 1984, s.9.
[10] Eric Fromm, "Karl Marx's Theory of Alienation", Readings in İntroductiory Sociology, New York-1972, s.188-189'dan naklen Mustafa Erkal, a.g.e., s.11
[11] Herbert Marcuse, Tek Boyutlu İnsan, (Çev. A. Yordamlı), İstanbul-1986, s.45.
[12] Özcan Yeniçeri, a.g.e., s.62; Yabancılaşma, modern veya modernleşme sürecindeki toplumlar üzerinde çalışan araştırmacıların uğraşmak zorunda kaldıkları bir mesele olduğundan yukarıdaki örnekler haricinde daha pek çok yoruma rastlanabilir. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bak. Barlas Tolan, Çağdaş Toplumun Bunalımı: Anomi ve Yabancılaşma, Ankara-1981; Vehbi Bayhan, Üniversite Gençliğinde Anomi ve Yabancılaşma, KTB. Yay., Ankara 1997; Temel Demirer- Sibel Özbudun, Yabancılaşma, Ankara 1999.
[13] Kültür değişmeleri konusunda bak. Mümtaz Turhan, Kültür Değişmeleri, İstanbul 1972.
[14] Barlas Tolan, a.g.e., s.248-249.
* Çünkü Osmanlı toplumunun dünya anlayışı İlahî merkezlidir. Oysaki Batı Rönesansla insan merkezli bir dünya kavrayışını geliştirmiş ve bu modernleşmenin temel dinamiği olmuştur. Böylece Tanzimat insanı için bu iki farklı algı kalıbı bir zihni çatışmayı, sosyal kırılmayı ve yabancılaşmayı getirmiştir.
[15] Ahmet Hamdi Tanpınar, 19.Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul 1985, s.459-460.
[16] Mehmet Kaplan, Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar-III -Tip Tahlilleri-, İstanbul-1985, s.6-7.
[17] M. Fatih Andı, Roman ve Hayat, İstanbul 1999, s.11-17.
[18] Ancak burdaki yabancılaşmanın,Yakup Kadri'nin Yaban romanındaki gibi bir problem olmayıp yazarlar tarafından gerçekleştirilmesi gerektiği düşünülen modernleşmenin bir dinamiği şeklinde algılandığı belirtilmelidir.
[19] Nitekim Tanzimat romanında dinî öğelerin geçiştirildiği; dine karşı bir ön yargı görülmese de birinci derecedeki kahramanların bu konuda sessiz kaldıkları dikkat çekicidir. (Robert P. Finn, Türk Romanı (İlk Dönem 1872-1900) (Terc. Tomris Uyar), İstanbul 1984, s.117-118)
[20] Pek çok araştırmacı, yabancılaşmanın bu özelliklerinin eğitim eksikliğinden ve aidiyet duygusunun zayıflığından kaynaklandığından bahsederler.(Bak. Barlas Tolan, a.g.e., s.127, 133.) Tanzimat romanında alafranga kahramanların da en belirgin özelliğinin eğitim eksikliği olduğu vurgulanır.
[21] Necat Birinci, "Ahmet Mithat Efendi'nin Önemli Bir Romanı :Müşâhedât", Kubbealtı Akademi Mecmuası,Yıl 9 , nr.2,s.57; Orhan Okay, Batı Medeniyeti Karşısında Ahmet Midhat Efendi, İstanbul-1989, s.300-301.
Ahmet Midhat Efendi'nin sentez fikrini kuvvetle işlediği romanlarından biri de tekniği itibariyle dönemi için önemli bir yenilik olan Müşâhedat'tır. Romanın önde gelen kahramanlarından Siranuş, balolara katılır, yabancı erkeklerle konuşur; Türk romancılarının yanında Batılı eserlere de vakıftır. Halbuki Novart ve Agavni, ileri derecedeki bir yabancılaşmanın örneğidirler. (Ahmet Midhat Efendi, Müşâhedat, (Yayına Hazırlayan: Osman Gündüz), Ankara 1997, s.VIII-IX.)
[22] Millî ve dinî tarafları ağır basan Mizancı Murad'ın Turfanda mı, Turfa mı? romanında da ana kahramanlar Mansur ve Zehra'da bu ılımlı yabancılaşmayı görmek mümkündür. (Mizancı Murad, Turfanda mı, Turfa mı? (Hazırlayan: Birol Emil), İstanbul 1980, s.XXVII-XXVIII.) Mansur, bir Fransız'dan Fransızca öğrenmiş, Fransa'da tıp tahsilini tamamladıktan sonra İstanbul'a dönmüştür. Ayrıntılı bilgi için bak. Birol Emil, Mizancı Murad Bey- Hayatı ve Eserleri- İstanbul 1979.
Mizancı Murad'ın Mansur'undan daha ileri derecede -olumlu anlamdaki - bir yabancılaşmayı taşıyan Ahmet Midhat Efendi'nin çizdiği sentezci tip daha sıklıkla karşımıza çıkar. Hüseyin Rahmi'nin romanlarında da bu tipin devam ettiğini görürüz. İffet ve Latif (İffet) ile Razi Efendi (Şık), Râkım Efendi çizgisini takip ederler. Mesela İffet romanının genç kız kahramanı İffet, özel hocalardan ders almış; Fransızca, Arapca, Farsca öğrenmiş; Hugo'yu, Musset'yi, Lamartin'i okumuştur. (Önder Göçgün, Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Romanları ve Romanlarında Şahıslar Kadrosu, İstanbul-1987, s.32-35.)
[23] Ahmet Midhat Efendi, Felâtun Bey ve Râkım Efendi, (Yayına Hazırlayan: M.Emin Ağar) İstanbul 1994), s.10-11. Bu konu için ayrıca bak. Mehmet Kaplan, Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar-2, İstanbul-1987, s.100; Berna Moran, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış-1, 4.Baskı, İstanbul-1991, s.40.;
Burada Doğu kanadının ilâhî kaynaklı olduğuna, Batı kanadının ise pozitif bir bilgiye dayandığına dikkat edilmelidir.
[24] Orhan Okay, a.g.e., s.306, 394.
[25] Şemseddin Samî, Taaşuk-ı Talat ve Fitnat, (Yayına Hazırlayan: M.Emin Ağar) İstanbul 1990, s.35-36; Ayrıca bak. Mehmet Kaplan, "Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat", a.g.e.,s.74-86.
[26] Ali Bey'in alafranga tavırları ve bir mirasyedi oluşu daha romanın başlarında okuyucunun dikkatlerine sunulur. (Namık Kemal, İntibah, (Yayına Hazırlayan: Yakup Çelik), Ankara 1997, s.9-10.)
[27] Ahmet Midhat Efendi, Felâtun Bey ve Râkım Efendi, a.g.e., s.2-6.
[28] Recaizâde Mahmud Ekrem, Araba Sevdası, (Yayına Hazırlayan: Hüseyin Alacatlı), Ankara 1997, s.9-10.
[29] (Şevket Toker, Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Romanlarında Alafranga Tipler, İzmir-1990, s.83-84; Önder Göçgün, a.g.e., s.156,162-163; Berna Moran, "Şıpsevdi" , a.g.e., s.107.