Farsça Yeterlilik ve Mutlak Yeterlilik Kipleri

YETERLİLİK
Bir fiilinin yeterliliğinin istenilen zamanının çekilebilmesi için “tevânisten=muktedir olmak, gücü
olmak” ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻦ yardımcı fiili kullanılır. Modern Farsça’da istenilen zamana göre yapılan yardımcı fiil çekiminden sonra asıl fiil de istek kipinde çekilir.
Klasik Farsça’da ise, asıl fiil geçmiş zaman gövdesi halinde kalarak hiçbir şahısta değişikliğe uğramaz. Olumsuzluk bildiren “ne” ﻥ harfi yardımcı fiilin başında bulunur.

Yeterlilik Şimdiki Zaman Çekimi :

Modern Farsça’da yeterliliğin şimdiki ve geniş zamanları aynı şekilde ifade edilir.

Sade Fiil Çekimi : gitmek reften ﺭﻓﺘﻦ

Gidebiliyorum, gidebilirim mîtevânem
berevem ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻢ ﺑﺮﻭﻡ
Gidebiliyorsun, gidebilirsin mîtevânî
berevî ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﯽ ﺑﺮﻭﯼ
Gidebiliyor, gidebilir mîtevâned bereved
ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﺪ ﺑﺮﻭﺩ
Gidebiliyoruz, gidebiliriz mîtevânîm
berevîm ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﻢ ﺑﺮﻭﻳﻢ
Gidebiliyorsunuz, gidebilirsiniz
mîtevânîd berevîd ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﺪ ﺑﺮﻭﻳﺪ
Gidebiliyorlar, gidebilirler mîtevânend
berevend ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻨﺪ ﺑﺮﻭﻧﺪ

Olumsuz çekim:

Gidemiyorum, gidemem nemîtevânim
berevem ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻢ ﺑﺮﻭﻡ
Gidemiyorsun, gidemezsin nemîtevânî
berevî ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﯽ ﺑﺮﻭﯼ
Gidemiyor, gidemez nemîtevâned
bereved ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﺪ ﺑﺮﻭﺩ
Gidemiyoruz, gidemeyiz nemîtevânîm
berevîm ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﻢ ﺑﺮﻭﻳﻤﻦ
Gidemiyorsunuz, gidemezsiniz
nemîtevânîd berevîd ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﺪ ﺑﺮﻭﻳﺪ
Gidemiyorlar, gidemezler nemîtevânend
berevend ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻨﺪ ﺑﺮﻭﻧﺪ

Önekli ve birleşik fiil çekimleri:

Dönmek ber geşten ﺑﺮﮔﺸﺘﻦ

Dönebiliyorum, dönebilirim mîtevânem
bergerdem ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻢ ﺑﺮ ﮔﺮﺩﻡ
Dönebiliyorsun, dönebilirsin mîtevânî
bergerdî ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﯽ ﺑﺮﮔﺮﺩﯼ
Dönebiliyor, dönebilir mîtevâned
bergerded ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﺪ ﺑﺮﮔﺮﺩﺩ
Dönebiliyoruz, dönebiliriz mîtevânîm
bergerdîm ﻣﯽ ﺗﺌﺎﻧﻴﻢ ﺑﺮﮔﺮﺩﻳﻢ
Dönebiliyorsunuz, dönebilirsiniz
mîtevânîd bergerdîd ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﻴﺪ ﺑﺮﮔﺮﺩﻳﺪ
Dönebiliyorlar, dönebilirler mîtevânend
bergerdend ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻨﺪ ﺑﺮﮔﺮﺩﻧﺪ

Olumsuz çekim

Dönemiyorum, dönemem nemîtevânem
bergerdem ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻢ ﺑﺮﮔﺮﺩﻡ
Dönemiyorsun, dönemezsin nemîtevânî
bergerdî ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﯽ ﺭﮔﺮﺩﯼ
Dönemiyor, dönemez nemîtevâned
bergerded ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﺪ ﺑﺮﮔﺮﺩﺩ
Dönemiyoruz, dönemeyiz nemîtevânîm
bergerdîm ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﻢ ﺑﺮﮔﺮﺩﻳﻢ
Dönemiyorsunuz, dönemezsiniz
nemîtevânîd bergerdîd ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﺪ ﺑﺮﮔﺮﺩﻳﺪ
Dönemiyorlar, dönemezler
nemîtevânend bergerdend ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻨﺪ ﺑﺮﮔﺮﺩﻧﺪ

Cevap vermek cevâb dâden ﺟﻮﺍﺏ ﺩﺍﺩﻥ

Cevap verebiliyorum, cevap verebilirim
mîtevânem cevâb bedehem ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻢ ﺟﻮﺍﺏ
ﺑﺪﻫﻢ
Cevap verebiliyorsun, cevap verebilirsin
mîtevânî cevâb bedehî ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﯽ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﯽ
Cevap verebiliyor, cevap verebilir
mîtevâned cevâb bedehed ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﺪ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﺪ
Cevap verebiliyoruz, cevap verebiliriz
mîtevânîm cevâb bedehîm ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﻢ ﺟﻮﺍﺏ
ﺑﺪﻫﻴﻢ
Cevap verebiliyorsunuz, cevap
verebilirsiniz mîtevânîd cevâb bedehîd
ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﺪ ﭼﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﻴﺪ
Cevap verebiliyorlar, cevap verebilirler
mîtevânend cevâb bedehend ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻨﺪ ﺟﻮﺍﺏ
ﺑﺪﻫﻨﺪ
Yeterlilik Şimdiki Zamanın Klasik Farsça
Kurallarına Göre Çekimi:

Gidebiliyorum, gidebilirim mîtevânem
reft ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻢ ﺭﻓﺖ
Gidebiliyorsun, gidebilirsin mîtevânî reft
ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﯽ ﺭﻓﺖ
Gidebiliyor, gidebilir mîtevâned reft ﻣﯽ
ﺗﻮﺍﻧﺪ ﺭﻓﺖ
Gidebiliyoruz, gidebiliriz mîtevânîdreft
ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﻢ ﺭﻓﺖ
Gidebiliyorsunuz, gidebilirsiniz
mîtevânîd reft ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﺪ ﺭﻓﺖ
Gidebiliyorlar, gidebilirler mîtevânend
reft ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻨﺪ ﺭﻓﺖ

Olumsuz çekim :

Gidemiyorum, gidemem nemîtevânem
reft ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻢ ﺭﻓﺖ
Gidemiyorsun, gidemezsin nemîtevânî
reft ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﯽ ﺭﻓﺖ
Gidemiyor, gidemez nemîtevâned reft ﻧﻤﯽ
ﺗﻮﺍﻧﺪ ﺭﻓﺖ
Gidemiyoruz, gidemeyiz nemîtevânîdreft
ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﻢ ﺭﻓﺖ
Gidemiyorsunuz, gidemezsiniz
nemîtevânîd reft ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﻴﺪ ﺭﻓﺖ
Gidemiyorlar, gidemezler nemîtevânend
reft ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻨﺪ ﺭﻓﺖ

Yeterlilik Geniş Zaman Çekimi :
Modern Farsça’da bu zaman daha çok şimdiki zaman ile ifade edilir.

Klasik Farsça’daki çekimi:

Gidebilirim tevânem reft ﺗﻮﺍﻧﻢ ﺭﻓﺖ
Gidebilirsin tevânî reft ﺗﻮﺍﻧﯽ ﺭﻓﺖ
Gidebilir tevâned reft ﺗﻮﺍﻧﺪ ﺭﻓﺖ
Gidebiliriz tevânîm reft ﺗﻮﺍﻧﻴﻢ ﺭﻓﺖ
Gidebilirsiniz tevânîd reft ﺗﻮﺍﻧﻴﺪ ﺭﻓﺖ
Gidebilirler tevânend reft ﺗﻮﺍﻧﻨﺪ ﺭﻓﺖ

Olumsuz çekim :

Gidemem netevânem reft ﻧﺘﻮﺍﻧﻢ ﺭﻓﺖ
Gidemezsin netevânî reft ﻧﺘﻮﺍﻧﯽ ﺭﻓﺖ
Gidemez netevâned reft ﻧﺘﻮﺍﻧﺪ ﺭﻓﺖ
Gidemeyiz netevânîm reft ﻧﺘﻮﺍﻧﻴﻢ ﺭﻓﺖ
Gidemezsiniz netevânîd reft ﻧﺘﻮﺍﻧﻴﺪ ﺭﻓﺖ
Gidemezler netevânend reft ﻧﺘﻮﺍﻧﻨﺪ ﺭﻓﺖ

Yeterlilik –di’li Geçmiş Zaman Çekimi :

Sade Fiil Çekimi: gitmek reften ﺭﻓﺘﻦ

Gidebildim tevânistem berevem ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻢ ﺑﺮﻭﻡ
Gidebildin tevânistî berevî ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﯽ ﺑﺮﻭﯼ
Gidebildi tevânist bereved ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﺮﻭﺩ
Gidebildik tevânistîm berevîm ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻴﻢ ﺑﺮﻭﻳﻢ
Gidebildiniz tevânistîd berevîd ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻴﺪ ﺑﺮﻭﻳﺪ
Gidebildiler tevânistend berevend ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻨﺪ
ﺑﺮﻭﻧﺪ
Olumsuz Çekim :

Gidemedim netevânistem berevem ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﻢ
ﺑﺮﻭﻡ
Gidemedin netevânistî berevî ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﯽ ﺑﺮﻭﯼ
Gidemedi netevânist bereved ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﺮﻭﺩ
Gidemedik netevânistîm berevîm ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﻴﻢ
ﺑﺮﻭﻳﻢ
Gidemediniz netevânistîd berevîd ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﻴﺪ
ﺑﺮﻭﻳﺪ
Gidemediler netevânistend berevend
ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﺮﻭﻧﺪ
Birleşik Fiil Çekimi :

Cevap verebildim tevânistem cevâb
bedehem ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻢ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﻢ
Cevap verebildin tevânistî cevâb bedehî
ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﯽ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﯽ
Cevap verebildi tevânist cevâb bedehed
ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﺪ
Cevap verebildik tevânistîm cevâb
bedehîm ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻴﻢ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﻴﻢ
Cevap verebildiniz tevânistîd cevâb
bedehîd ﻧﻮﺍﻧﺴﺘﻴﺪ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﻴﺪ
Cevap verebildiler tevânistend cevâb
bedehend ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﻨﺪ

Olumsuz Çekim :

Cevap veremedim netevânistem cevâb
bedehem ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﻢ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﻢ
Cevap veremedin netevânistî cevâb
bedehî ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﯽ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﯽ
Cevap veremedi netevânist cevâb
bedehed ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺖ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﺪ
Cevap veremedik netevânistîm cevâb
bedehîm ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﻴﻢ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﻴﻢ
Cevap veremediniz netevânistîd cevâb
bedehîd ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﻴﺪ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﻴﺪ
Cevap veremediler netevânistend cevâb
bedehend ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ﺟﻮﺍﺏ ﺑﺪﻫﻨﺪ

Yeterlilik Şimdiki Zamanın Hikayesi

Gidebiliyordum, gidebilirdim
mîtevânistem berevem ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻢ ﺑﺮﻭﻡ
Gidebiliyordun, gidebilirdin mîtevânistî
berevî ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﯽ ﺑﺮﻭﯼ
Gidebiliyordu, gidebilirdi mîtevânist
bereved ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﺮﻭﺩ
Gidebiliyorduk, gidebilirdik
mîtevânistîm berevîm ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻴﻢ ﺑﺮﻭﻳﻢ
Gidebiliyordunuz, gidebilirdiniz
mîtevânistîd berevîd ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻴﺪ ﺑﺮﻭﻳﺪ
Gidebiliyorlardı, gidebilirlerdi
mîtevânistend berevend ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ﺑﺮﻭﻧﺪ

Yeterlilik –miş’li Geçmiş Zaman

Gidebilmişim tevâniste’em berevem
ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﻡ ﺑﺮﻭﻡ
Gidebilmişsin tevâniste’î berevî ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﯼ
ﺑﺮﻭﯼ
Gidebilmiş(tir) tevâniste’est bereved
ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﺳﺖ ﺑﺮﻭﺩ
Gidebilmişiz tevâniste’îm berevîm ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ
ﺍﻳﻢ ﺑﺮﻭﻳﻢ
Gidebilmişsiniz tevâniste’îd berevîd
ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﻳﺪ ﺑﺮﻭﻳﺪ
Gidebilmişler(dir) tevâniste’end
berevend ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ ﺍﻧﺪ ﺑﺮﻭﻧﺪ

Yeterlilik –miş’li Geçmiş Zamanın Hikayesi

Gidebilmiştim tevâniste bûdem berevem
ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ ﺑﻮﺩﻡ ﺑﺮﻭﻡ
Gidebilmiştin tevâniste bûdî berevî ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ
ﺑﻮﺩﯼ ﺑﺮﻭﯼ
Gidebilmişti tevâniste bûd bereved ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ
ﺑﻮﺩ ﺑﺮﻭﺩ
Gidebilmiştik tevâniste bûdîm berevîm
ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ ﺑﻮﺩﻳﻢ ﺑﺮﻭﻳﻢ
Gidebilmiştiniz tevâniste bûdîd berevîd
ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ ﺑﻮﺩﻳﺪ ﺑﺮﻭﻳﺪ
Gidebilmişlerdi tevâniste bûdend
berevend ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺑﺮﻭﻧﺪ

Yeterlilik Gelecek Zaman

Gidebileceğim hâhem tevânist berevem
ﺧﻮﺍﻫﻢ ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﺮﻭﻡ
Gidebileceksin hâhî tevânist berevî ﺧﻮﺍﻫﯽ
ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﺮﻭﯼ
Gidebilecek hâhed tevânist bereved ﺧﻮﺍﻫﺪ
ﺗﺌﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﺮﻭﺩ
Gidebileceğiz hâhîm tevânist berevîm
ﺧﻮﺍﻫﻴﻢ ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﺮﻭﻳﻢ
Gidebileceksiniz hâhîd tevânist berevîd
ﺧﻮﺍﻫﻴﺪ ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﺮﻭﻳﺪ
Gidebilecekler hâhend tevânist berevend
ﺧﻮﺍﻫﻨﺪ ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﺮﻭﻧﺪ
Afganistan’da konuşulan Farsça’da bu çekimin yanı sıra, fiilin edilgen ortacından sonra “tevânisten” (muktedir olmak) fiilinin istenilen zamanının getirildiği bir çekim şekli daha vardır.

Gidebiliyorum refte mîtevânem ﺭﻓﺘﻪ ﻣﯽ
ﺗﻮﺍﻧﻢ
Gidebiliyorsun refte mîtevânî ﺭﻓﺘﻪ ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﯽ
Gidebiliyor refte mîtevâned ﺭﻓﺘﻪ ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﺪ
Gidebiliyoruz refte mîtevânîm ﺭﻓﺘﻪ ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﻢ
Gidebiliyorsunuz refte mîtevânîd ﺭﻓﺘﻪ ﻣﯽ
ﺗﻮﺍﻧﻴﺪ
Gidebiliyorlar refte mîtevânend ﺭﻓﺘﻪ ﻣﯽ
ﺗﻮﺍﻧﻨﺪ
Olumsuz çekim :

Gidemiyorum refte nemîtevânem ﺭﻓﺘﻪ ﻧﻤﯽ
ﺗﻮﺍﻧﻢ
Gidemiyorsun refte nemîtevânî ﺭﻓﺘﻪ ﻧﻤﯽ
ﺗﻮﺍﻧﯽ
Gidemiyor refte nemîtevâned ﺭﻓﺘﻪ ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﺪ
Gidemiyoruz refte nemîtevânîm ﺭﻓﺘﻪ ﻧﻤﯽ
ﺗﻮﺍﻧﻴﻢ
Gidemiyorsunuz refte nemîtevânîd ﺭﻓﺘﻪ
ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﻴﺪ
Gidemiyorlar refte nemîtevânend ﺭﻓﺘﻪ ﻧﻤﯽ
ﺗﻮﺍﻧﻨﺪ
MUTLAK YETERLİLİK

“tevânisten” (=muktedir olmak) ﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻦ yardımcı fiilinin geniş zaman gövdesi
“tevân”
ﺗﻮﺍﻥ ‘ın sonuna istenilen fiilin fiili
geçmiş zaman gövdesi getirilerek elde edilir.

Örneğin:

tevân+goften>goft söylenebilir ﺗﻮﺍﻥ < ﮔﻔﺘﻦ
<ﮔﻔﺖ
Ayrıca, “tevân” yerine “mîtevân” ﻣﯽ
ﺗﻮﺍﻥ şekli de kullanılmaktadır.
Modern Farsça’da tevân ﺗﻮﺍﻥ ve mîtevân ﻥ
ﺗﻮﺍ ﻣﯽ yanında mîşeved ﺩ ﺷﻮ ﻣﯽ fiili de
kullanılır.

Mutlak yeterliliğin hikâyesi Farsça’da “şoden” (=olmak) ﺷﺪﻥ yardımcı fiilinin şimdiki zamanının hikâyesinden yararlanılarak yapılmaktadır.

Mîşod goft söylenebilirdi, denilebilirdi
ﻣﯽ ﺷﺪ ﮔﻔﺖ
Nemîşod goft söylenemezdi, denilemezdi
ﻧﻤﯽ ﺷﺪ ﮔﻔﺖ