1- Dünya’nın (Yerkürenin) Katmanları (Tabakaları) :
Dünya, Güneş’ten koptuktan sonra dönerek katılaştığı için yapısında bulunan maddeler yoğunluklarına göre dizilmişler ve yoğunluğu büyük olan maddeler yerkürenin merkezinde toplanmış, yoğunluğu küçük olan maddeler yerkürenin dış kısmında yer almıştır. Böylece yerkürenin dışından merkezine doğru çeşitli tabakalar oluşmuştur.
Dünya, dıştan içe doğru atmosfer, hidrosfer, litosfer, pirosfer ve barisfer olmak üzere beş tabakadan oluşur.

a) Atmosfer (Hava Küre) :
• Dünya’nın etrafını saran ve onunla birlikte dönen hava tabakasına atmosfer denir. (Dünya oluşurken katılaşan yerkabuğundan ayrılan azot, oksijen ve diğer bazı gazların oluşturduğu tabakadır).
• Atmosferi oluşturan hava tabakasında % 78 (78,1) oranında azot gazı, % 21 (20,9) oranında oksijen gazı, %1 oranında da diğer gazlar (soy gazlar, CO2 gazı, CO gazı, ozon gazı (O3), su buharı) bulunur. (% 0,93 oranında soy gazlar, % 0,07 oranında da değişken gazlar olan su buharı, CO2, O3 bulunur).
• Atmosferde sıcaklık farkına göre troposfer, stratosfer, mezosfer ve termosfer gibi tabakalar oluşmuştur.
• (Atmosferin kalınlığı 800–1000 km kadardır).

b) Hidrosfer (Su Küre) :
• Yer kabuğunun çukur yerlerini dolduran suların (deniz, göl, akarsu, yeraltı suları) oluşturduğu tabakadır.
• Yeryüzünün 3/4’ü sularla kaplıdır.
• Hidrosferdeki sular buharlaşarak hava olaylarının ve suyun doğal çevriminin gerçekleşmesini ve yer kabuğunun şeklinin değişmesini sağlar.
• (Yeryüzündeki sular Dünya yüzeyine dağılabilseydi kalınlığı 4–7 km olurdu).

c) Litosfer (Taş Küre = Yerkabuğu) :
• Canlıların üzerinde yaşadığı çeşitli taş, toprak ve kayaçlardan oluşan tabakadır.
• Litosfer okyanusların dibinde ince, karalarda ise daha kalındır (ve ortalama kalınlığı 60 km’dir).
• Sıcaklık her 33 m aşağı inildikçe 10C yükselir. Bu tabakanın en alt kısmındaki sıcaklık ortalama 20000C civarındadır.
• Yerkabuğunun üst kısımlarında en fazla alüminyum ve silisyum (silikat) elementleri bulunur. (Bu nedenle bu tabakaya SiAl tabakası denir). Daha alt kısımlarda silisyum, magnezyum, demir ve nikel gibi elementlerin miktarı artar. (Bu nedenle de bu tabakaya SiMa denir).
• (Yoğunluğu 2,5 – 5 gr/cm3 tür).
d) Pirosfer (Ateş Küre = Magma = Manto) :
• Yerkabuğunun altında bulunan (2900 km kalınlığındaki) tabakadır.
• Pirosferin üst kısmındaki sıcaklık 20000C civarındadır. Bu kadar yüksek sıcaklıkta bütün maddeler erimiş halde bulunur.
• Pirosferde bulunan erimiş haldeki maddelerin oluşturduğu sıvıya magma denir. Magmada en fazla Si ve Mg elementleri bulunur.
• (Pirosferin ilk 1200 km’lik kısmında Si ve Mg bulunurken sonraki 1700 km’lik kısmında Fe ve Ni elementleri de bulunur).

e) Barisfer (Ağır Küre = Çekirdek) :
• Dünya’nın merkezindeki en ağır maddelerin bulunduğu tabakadır.
• Barisferin büyük bir kısmını Fe ve Ni elementleri oluşturur.
• Sıcaklık 50000C civarındadır. Bu sıcaklıkta bütün maddeler gaz veya sıvı halde olması gerekirken yüksek basınçtan dolayı katıya yakın haldedir.
• (Ortalama kalınlığı 3400 – 4000 km olan).
2- Kıtaların Oluşması :
Yeryüzünü oluşturan büyük kara parçalarına kıta veya anakara denir. Kıtalar yeryüzünün büyük bir bölümünü kaplayan büyük kara kütleleridir. Kıtalar, büyüklüklerine göre; Asya, Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Antarktika, Avrupa ve Avustralya olarak dizilirler. Avrupa kıtası, Asya kıtasının geniş bir yarımadası durumunda olduğundan ikisine birlikte Avrasya denir. (6 veya 7 kıta).
Kıtaların oluşumu ile ilgili olarak Alman Alfred Wegener ve Hary Hammond Hess isimli bilim adamları çeşitli teoriler ortaya koymuştur.

a)Alfred Wegener’a Göre Kıtaların Oluşumu Teorisi :
Alman bilim adamı Alfred Wegener, 1912 yılında, bütün kıtaların 250 milyon yıl önce tek parça halinde dev bir kıta olduğunu öne sürmüştür. Wegener’a göre bu dev kıta daha sonra küçük kıtalara bölünmüş ve bunlar da zamanla birbirlerinden uzaklaşarak ayrılmışlar ve hala da uzaklaşmaya devam etmektedirler.
Wegener’a göre kıtaların birbirinden ayrılmasının ve uzaklaşmasının nedeni, kıtaların okyanus tabanı üzerinde kaymasıdır.
Wegener’a göre kıtaların daha önce tek parça olduğu ile ilgili olarak;
• Dünyadaki kıtaların büyük bir yap–boz gibi birbirini tamamlayan parçalar olması kıtaların önceden tek parça olduğunun kanıtıdır.
• Aynı tür sürüngenlere ait fosillerin okyanus tarafından ayrılan farklı kıtalarda bulunması kıtaların birbirinden ayrılmasının kanıtıdır. Bir zamanlar tek bir dev kıta üzerinde yaşayan sürüngenler dev kıtanın kırılması ve parçalara ayrılması ile farklı kıtalarda kalmışlardır. (Fosillere göre kanıtlamıştır).
• Ekvatora yakın bir ülke olan Hindistan’da buzulların olması beklenmezken, burada buzullardan maddelerin bulunması kıtaların birbirinden ayrılmasının kanıtıdır. (İklime göre kanıtlamıştır).

b) Hary Hammond Hesse’e Göre Kıtaların Oluşumu Teorisi :
Wegener’in kıtaların oluşumu ile ilgili olarak ortaya koyduğu görüş o dönemde kabul edilmemiş fakat Hary Hammond Hess isimli bilim adamının ortaya koyduğu okyanus tabanı yayılması teorisinden sonra anlam kazanmıştır.
Hammond’a göre kıtaların oluşmasının nedeni sadece kıtaların okyanus tabanı üzerinde kayması değildir ve okyanus tabanı da hareket halindedir. Buna okyanus tabanı yayılması teorisi denir.
c) Günümüzdeki Kıtaların Oluşumu Teorisi :
Günümüzde, kıtaların oluşmasının ve birbirinden ayrılarak uzaklaşmasının, ateş küredeki sıcak ve akışkan magmanın hareketi sonucu gerçekleşen levha hareketleri nedeniyle oluştuğu kanıtlanmıştır.
Ateş küredeki magma sıcak ve akışkan bir maddedir ve ateş küredeki hareketlerin nedeni magmadır.
• Bütün kıtalar günümüzden yaklaşık 250 milyon yıl önce tek parça halinde dev bir kıta halinde idi. (Bilim adamları bu dev kıtaya Pangea, onu çevreleyen deniz ise Panthalassa adını vermişlerdir). (Güney Kutbu’nda bulunuyordu).
• Dev kıta bölünerek küçük kıtaları oluşturdu ve bu kıtalar da çeşitli kuvvetlerin etkisi ile birbirlerinden uzaklaşmaya başladılar.
• Belli bir süre sonra ayrılan kıtalar, levha hareketleri sonucunda birleşerek gelecekte tek bir kıta haline gelecektir.
• (Yeryüzü kıta coğrafyasının bugünkü şeklini alması için 540 milyon yıl geçmiştir. Dünya’nın yaşı 4,6 milyar yıl olduğu var sayılır ve en az 5 milyar yıl daha ömrü vardır. Bu süre içinde yeryüzü coğrafyası en az 9 kez değişmiş ve bundan böyle de, en az 9 kez daha tekrar şekil değiştirecektir.)
• Magma, çekirdekten ısı enerjisi alır ve (sıcaklıkla birlikte hacmi arttığı için) yoğunluğu azalır.
• Yoğunluğu azalan magma, konveksiyon akımında olduğu gibi yoğunluğu büyük olan soğuk madde ile yer değiştirir ve bu nedenle magma yerkabuğunda yükselir.
• Yükselen magma yer kabuğundaki levha denilen tabakaları sürekli hareket ettirir.
• Levhaların hareketi ile dev kıta bölünmüş ve yeni oluşan parçalar da bu levha hareketleri nedeniyle birbirinden uzaklaşarak günümüzdeki kıtaları oluşturmuştur.

SORU : 1- Kıtaları parçalara ayıran ve birbirinden uzaklaştıran neden nedir?
2- Sıradağ, okyanus, volkan gibi yüzey şekilleri nasıl oluşmuştur?
3- Dünya’nın görüntüsü bundan 250 milyon yıl önce aynı mıydı?
4- Geçmişte de kıtalar şu anki yerlerinde miydi?
5- Gelecekte Dünya’mız bugünküyle aynı görünümde mi olacak?
6- Kıtalar birbirini tamamlar mı?


3- Levha ve Levha Çeşitleri :
Yer kabuğu bir bütün değildir ve çeşitli parçalardan oluşmuştur. Karaları ve okyanus tabanlarını yani yerkabuğunu oluşturan ve magma üzerinde hareket eden parçalara levha denir. Levha, kıta anlamına gelmez.
Levhalar, yerkabuğunda bulunduğu yere göre 3 çeşittir. (Büyüklükleri birkaç yüz km2’den milyonlarca km2’ye kadar değişebilir).
Üzerinde sadece kıta bulunan (yani kıta altında bulunan) levhalara kıtasal levha denir.
Üzerinde sadece okyanus bulunan (yani okyanus altında bulunan) levhalara okyanusal levha denir.
Üzerinde hem kıta hem de okyanus bulunan (yani hem kıta hem de okyanus altında) levhalara okyanusal–kıtasal levha denir.

4- Levha Hareketleri :
Levhalar magma üzerinde sürekli hareket halindedirler. Yerkabuğunda hareket halinde 7 tane ana, çok sayıda da küçük levha vardır. Bu levhalar birbirlerine çarpar, birbirlerinin altına girer veya birbirlerine sürtünüp, sıyırarak hareket ederler.
Yer kürenin oluşumundan beri milyarlarca yıl süren levha hareketleri, yerkabuğunun şeklini etkilemiştir. Levhalar çok yavaş hareket ederler ve levha hareketleri insan gözüyle görülemez. (GPS–Coğrafi Pozisyon Sistemi– cihazı yardımıyla ölçülebilir). Levhalar her yıl birbirlerine göre yaklaşık 1–10 cm arasında hareket ederler. (Amerika ve Afrika Kıtaları her yıl 3,5 cm birbirinden uzaklaşmaktadır).
Levha hareketlerinin en önemli nedeni ateş küredeki sıcak ve akışkan magmada yüksek sıcaklıktan dolayı gerçekleşen konveksiyon hareketleridir. Magma, çekirdekten ısı enerjisi alır ve (sıcaklıkla birlikte hacmi arttığı için) yoğunluğu azalır. Yoğunluğu azalan magma, konveksiyon akımında olduğu gibi yoğunluğu büyük olan soğuk madde ile yer değiştirir ve bu nedenle magma yerkabuğunda yükselir. Yükselen magma levhaları birbirinden uzaklaştırır ve soğuma sonucu yeni levhalar oluşturur. Yeni oluşan levha, ayrılan komşu levhaların altına girer. (Ateş küreye batan yani diğer levhaların altına giren levha ısınarak tekrar yükselir).
Magmadaki konveksiyon hareketleri sürekli devam eden bir süreçtir ve konveksiyon hareketleri sonucu levha sınırlarında kısa zaman dilimlerinde ani ve şiddetli, uzun zaman dilimlerinde ise yavaş ve sürekli şekil değişikliği meydana gelir. Bu değişiklikler levhanın türlerine ve hareket biçimlerine göre yeni okyanusların, kıtaların, sıradağların ve volkanların oluşmasına neden olur.
Magma üzerindeki levhalar üç şekilde hareket edebilir.
• Levhalar birbirine yaklaşabilir ve yaklaşma hareketi yapar.
• Levhalar birbirinden uzaklaşabilir ve uzaklaşma hareketi yapar.
• Levhalar birbirine yatay olarak aynı veya zıt yönde sürtünebilir ve yanal hareket yapar.

5- Levhaların Yaklaşma Hareketi :
Birbirine yaklaşan levhalar birbiri ile çarpışır ve çarpışma sonucu çeşitli yeryüzü şekilleri oluşur. Oluşan yeryüzü şekli çarpışan levhaların türüne göre değişir. Levhaların birbirine yaklaşması sonucu sağlar, sıradağlar, volkanik dağlar oluşur.
Levhaların yaklaşma hareket sonucu;
• Dalma–batma olayı oluşur.
• Dağlar ve kıvrımlı sıradağlar oluşur.
• Volkanik adalar oluşur.
• Okyanus çukurları oluşur.
a) Kıtasal Levha–Kıtasal Levha Yaklaşması :
Kıtasal levhaların yoğunlukları magmanın yoğunluğundan azdır ve magmaya batmazlar. Bu levhalar birbirine yaklaştığında levha kenarlarındaki yer kabuğu, çok büyük kıvrımlar oluşacak biçimde yukarı doğru itilir ve milyonlarca yıl içinde gerçekleşen bu olay sonucunda kıvrımlı sıradağlar oluşur.
Kıtasal levhaların yaklaşması sırasında yerkabuğunun yukarı itilmesi hareketi çok güçlüyse dağ oluşumu gerçekleşmez ve yer kabuğu eğilebilir, yatık bir hal alabilir ya da kırılabilir.
Ege Bölgesinde’ki Bozdağlar ve Aydın Dağları ile Himalaya Dağlarının oluşumu bu şekilde gerçekleşmiştir.

b) Okyanusal Levha–Kıtasal Levha Yaklaşması :
Okyanusal levhanın yoğunluğu kıtasal levhanın yoğunluğundan fazladır ve bu levhalar birbirine yaklaştığında yoğunluğu fazla olan okyanusal levha kıtasal levhanın altına doğru dalar.
Okyanusal levhanın battığı bölgede yüzeyde bir hendek (çukur) oluşur. Bu olayın meydana geldiği bölgeye dalma–batma bölgesi denir.
Kıtasal levhanın altına dalan okyanusal levha ateş küre içinde daha derinlere daldığında yüksek sıcaklıktan dolayı eriyerek magmaya karışır. Magma da yeryüzünün zayıf noktalardan yeryüzüne doğru yükselerek yeryüzünde volkanları oluşturur.
Okyanusal ve kıtasal levha çarpıştığında levha sınırlarında üstte kalan ve batmayan kıtasal levhadaki yer kabuğunun sıkışması, nedeniyle dağlar da oluşabilir. Güney Amerika Levhası’nın altına dalan Nazca Levhası’nın oluşturduğu And Dağları buna örnektir.

c) Okyanusal Levha– Okyanusal Levha Yaklaşması :
Okyanusal levhalar bir araya geldiğinde ikisi de birbirinin altına dalmaya çalışır. Yoğunluğu fazla olan diğerinin altına dalar ve dalmanın gerçekleştiği yerin yüzeyinde derin hendekler oluşur.
Dalan levha battığı noktada ateş küre ile temas ederek erir ve magmaya karışır. Magma okyanus tabanında bulduğu zayıf noktalardan yeryüzüne doğru yükselmeye başlar ve yeryüzünde volkan dizilerini yani volkanik adaları oluşturur. Filipinler’deki birçok volkanik ada bu şekilde oluşmuştur.

6- Levhaların Uzaklaşma Hareketi :
Birbirinden uzaklaşan levhalar arasında çatlaklar oluşur. Magmanın çoğu uzaklaşan levhaların kenarlarında birikerek katılaşırken bir kısmı da çatlaklardan yüzeye ulaşarak (yayılma sırtları olarak adlandırılan) volkanik sıradağları oluşturur. Levhaların kenarlarında biriken magma, levhalara kuvvet uygulayarak levhaların birbirinden uzaklaşmasının sürmesine neden olur.
Okyanus tabanlarında milyonlarca yıl süren bu levha hareketleri yeni okyanusların oluşmasına veya günümüzdeki okyanusların şekil değiştirmesine neden olur. Sürekli biçim değiştiren okyanus tabanları zaman zaman yok olsa da bunların yerine yenileri oluşur.
Levhaların birbirinden uzaklaşması sonucu (levhaların birbirinden uzaklaştığı yerlerde);
• Okyanuslar oluşur.
• Okyanus ortası sırtları oluşur.(Atlas Okyanusundaki sırt 2500 m yüksekliktedir).
• Volkanik adalar oluşur.
• Volkanik sıradağlar oluşur.
• Okyanus tabanı genişler.
• Volkanik olaylar gerçekleşir.
• (Kabuk oluşumu gerçekleşir).
7- Levhaların Yanal Hareketi :
Yan yana olan iki levhanın aynı ya da farklı süratlerle aynı yönde ya da zıt yönde kayarak hareket etmesine levhaların yanal hareketi denir. Levhaların yanal hareketi sonucu depremler oluşur.
Diğer levha hareketlerinde gözlenen bir kısım levhanın magma içinde erimesi veya taşkürede artma azalma gibi olaylar yanal hareket sonrasında gözlenmez.
Yan yana olan levhaların sürtündüğü yerlerde kısa sürede ani ve şiddetli şekil değişiklikleri oluşur. Yanal hareket sırasında bir levha diğerine dayandığında arada kalan kayalar sıkışarak yerlerinden oynar ya da kırılır. Bunun nedeni levhalar arasındaki sürtünmenin çok büyük olmasıdır. Bu kırılma ve kopmalar sırasında açığa çıkan enerji dalgalar halinde yayılarak yeryüzünde sarsılmaya neden olur. Bu olaya deprem denir.

NOT : 1- Levha hareketleri sonucu 45 milyon yıl önce Himalayalar gibi dağlar ile 30 milyon
yıl kadar önce Kızıl Deniz gibi denizler oluşmuştur.
2- Okyanusların en derin noktası, Pasifik Okyanusu’ndaki Mariana Çukuru’dur ve derinliği yaklaşık 11033 m’dir. (1 kg’lık kütle yaklaşık 1 saatte bu çukura ulaşır).
3- Dünyamızı Oluşturan Ana Levhalar :
• Avrasya levhası, Afrika levhası, Arap Levhası,
• Kuzey Amerika Levhası, Güney Amerika Levhası,
• Hindistan Levhası, Antarktika Levhası,
• Avustralya Levhası, Pasifik Levhası,
• Nazaka( Naska) Levhası, Filipin Levhası,
• Kokos levhası, Karayip Levhası, Skotya Levhası.
4- Başlıca Ayrılan Levhalar;
• Avustralya İle Antarktika, Afrika, Hindistan,
• Amerika levhaları ile Afrika, Avrasya, Antarktika
• Pasifik levhası İle Antarktika, Naska, Kokos
5- Başlıca Yaklaşan Levhalar;
• Avustralya–Pasifik,
• Avrasya–Pasifik,
• Avrasya–Hindistan
• Pasifik–Kuzey Amerika




ALINTI