Fiilden Fiil Yapma Ekleri

Fiilden fiil yapma ekleri fiil kök ve gövdelerine getirilerek onlardan fiil yapan eklerdir. Sayıları azdır. İşleklik dereceleri çok geniştir. Bu eklerin bir vasfı da belirli fonksiyonlarının mevcut bulunmasıdır. Fiilden fiil yapma ekleri şunlardır:

1.-ma, -me

imek fiili dışındaki bütün fiillere getirilir. Olumlu fiillerden olumsuz filler yapar: yap-ma, gül-me, de-me gibi.

2.-n

Kendi kendine yapma veya olmak ifade etmektedir. Bazen geçişli bazen da geçişsiz fiiller yapar: al-ı-n, aç-ı-n, döv-ü-n gibi.

Bu ek n sesi ile biten fiil köklerine getirilmez.

Dönüşlülük eki –n-‘den başka bir de meçhullük ve pasiflik eki –n- vardır. Dönüşlülük: ara-n (çok arandı). Meçhullük ve pasiflik: ara-n- (her taraf arandı) gibi.

3.-l

Pasiflik ve meçhullük ifade eder: dur-u-l, gör-ü-l, de-n-i-l gibi.

4.-ş

Ortaklaşma ve oluş ifade eder: vur-u-ş, çek-i-ş, at-ı-ş, dayan-ı-ş, gül-ü-ş, bekle-ş, gel-iş iyile-ş gibi.

5.-r

Yaptırma ve oldurma ifade eder. ç,s,t,ğ,p,y ile biten tek heceli fiillere getirilir: göç-ü-r, aş-ı-r, köp-ü-r, yat-ı-r gibi.

6.-t

Çok işlektir: uza-t, dire-t, inci-t, az-ı-t, ak-ı-t gibi.x

7.-dır, -dir, -dur, -dür, -tır, -tir, -tur, -tür

En işlek eklerden biridir: ye-dir, aç-tır, yağ-dır, bul-dur, as-tır, koş-tur gibi.

8.-ar, -er

İşlek olmayan bir oldurma ekidir: kop-ar, gid-er gibi.

9.-dar, -der

İşlek olmayan bir oldurma ekidir: ön-der, dön-der gibi.

10.-z

İşlek değildir: em-z-ir (emzir) şeklinde görülür.

Katmerli Oldurma Ekleri: En çok dört ek üst üste gelebilir. Daha fazlası normal değildir: geç-i-r-t, geç-i-r-t-tir, geç-i-r-t-tir-t gibi.

11.-a, -e

İşlek değildir: tık-a fiilinde görülür.

12.-ı, -i, -u, -ü

İşlek olmayan bir ektir: kaz-ı, sür-ü fiillerinde bu ek vardır.

13.-k (a), k (e)

İşlek değildir: gör-ü-k, çiz-i-k-tir fiillerinde bu ek vardır.

14.-p

İşlek değildir: ser-p, kır-p fiillerinde bu ek vardır.

15.-y

İşlek değildir: ko-y, do-y fiillerinde bu ek vardır.

16.-sa, -se

İşlek değildir. Ağızlardaki gör-se-t fiilinde bu ek vardır.

Alıntı

Kök ya da gövde durumundaki fiillere gelerek onlardan yeni fiiller türeten eklerdir.

–dir (–dır –dir–dur –dür –tır –tir –tur –tür)
güldür– öldür– sustur– kandır– yıktır– kırdır– söndür– küstür– bozdur– çaldır–uyandır– bölüştür– kaptır–

–il (–ıl –il –ul –ül)
yırtıl– kesil– satıl– açıl– kırıl– üzül– bozul– dökül– sıkıl–

–in (–n –ın –in –un –ün)
giyin– süslen– korun– taran– kaşın– yıkan– övün–

–ir (–ır –ir –ur –ür)
pişir– doyur– şişir– düşür– batır–

–iş (–ş –ış –iş –uş –üş)
dövüş– buluş– kaçış– ağlaş– anlaş– dönüş– boğuş– çarpış–

–t
kurut– boyat– sıvat– şaşırt– başlat– ödet– kısalt– dirilt–