Penia.
Cevap: Başbakanlarımız; Adnan MENDERES
Görev Süresi: 22 Mayıs 1950 - 9 Mart 1951
Görev Süresi: 9 Mart 1951 - 17 Mayıs 1954
Görev Süresi: 17 Mayıs 1954 - 9 Aralık 1955
Görev Süresi: 9 Aralık 1955 - 25 Kasım 1957
Görev Süresi: 25 Kasım 1957 - 27 Mayıs 1960
Adnan Menderes (tam adı: Ali Adnan Ertekin Menderes, d. 1899, Aydın– ö. 1961, İmralı Adası), siyasetçi,
Türk tarihinde demokratikseçimle işbaşına gelen ilk lider, 1950-1960yılları arasında Türkiye Cumhuriyetibaşbakanı.
Türk tarihinde demokratikseçimle işbaşına gelen ilk lider, 1950-1960yılları arasında Türkiye Cumhuriyetibaşbakanı.
Çocukluk ve gençlik yılları
1899 da, Aydınlıtoprak ağası varlıklı bir çiftçinin oğlu olarak doğdu. Büyük babası Hacı Ali PaşaKırım Tatarları ndan olup Eskişehirçevresinden Tiretaraflarına göç etmiştir. İbrahim Ethem Bey le, Tevfika Hanım ın oğludur. Kızkardeşi Melike küçük yaşta ölmüştür. 1. Dünya Savaşı öncesinde önce Karşıyaka da forvet, daha sonra Altay da kalecilik olmak üzere futbol oynadı. İzmir in ünlü ailelerinden, Yemişçibaşı Fatma Berin Hanım la evlenmiş, ondan Yüksel, Mutlu, Aydın olmak üzere üç oğlu olmuştur. İlkokuldan sonra, İzmir Amerikan Koleji nden mezun oldu. 1.Dünya Savaşı nda yedeksubay eğitimi gördü, fakat hastalandığı için cepheye gidemedi. Kurtuluş Savaşı nda savaştı ve İstiklal Madalyasıaldı. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi nden 1935yılında mezun oldu...
Siyasi hayatı
CHP dönemi
Ana madde: CHP
Aydın da, 1930 da, kısa süreli "Serbest Cumhuriyet Fırkası"nın bir kolunu organize etti. Bu partinin İsmet Paşatarafından zorla kapattırılmasından sonra 1931 seçimlerinde Atatürktarafından Cumhuriyet Halk Partisi nden Aydınmilletvekili seçildi.[1] Atatürk ün ölümünden sonra İnönü CHP nin başına geçince İnönü nün bütün üretim araçlarını devletleştirme faaliyetlerine karşı çıktı. Sonunda, zaten Devlet, Türkiye de toprakların %70 ten fazlasına sahipken, İnönü nün köylülere dağıtacağım diyerek geri kalan arazileri de devletleştirmek istemesi üzerine, İsmet Paşa nın Sovyetler Birliğindekigibi tarımı kolhozlaştıracağınıöne sürerek üç arkadaşıyla birlikte dörtlü takriri verdi.[2] Bu nedenden ve parti içi muhalefetten dolayı 1945yılında CHP den ihraç edildi.
Demokrat Parti dönemi
Demokrat Parti dönemi
Ana madde: Demokrat Parti
7 Aralık1945 te, CHP den birlikte ihraç edildikleri arkadaşları Celal Bayar, Fuat Köprülüve Refik Koraltanile Demokrat Parti yi kurdu. 1946seçimlerinde Celal Bayar dan sonra partideki ikinci önemli adam durumuna geldi.
1946 da yapılan seçimlerde şaibeli bir şekilde "açık oy gizli tasnif" usulü uygulanmıştır. [3] [4] Bu sonuçlara göre CHP bu seçimleri %70 oy oranı ile kazandığını iddia etti. 1908 den sonra Türk tarihinde ilk defa 14 Mayıs1950 de "gizli oy açık tasnif" ile yapılan demokratik seçimlerde ise DP %52 oy oranıyla çoğunluğu sağlayarak tek başına iktidara geldi. Bu seçimde CHP %35 oy aldı ancak kendi kanunlaştırdıkları seçim sisteminin çarpıklığı nedeniyle DP 488, CHP 32 milletvekili çıkardı. Demokrat Partidaha sonra yapılan 1954 seçimlerinde %57, 1957 seçimlerinde de %48 oy alarak tek başına iktidarını devam ettirdi. Adnan Menderes böylece, Türkiye Cumhuriyetitarihinde arka arkaya üç serbest seçim kazanan tek lider oldu.[5] Adnan Menderes in 10 yıllık başbakanlık döneminde Türkiç ve dış politikasında büyük değişimler oldu. Menderes bu 10 yıllık başbakanlık döneminde Türkiye nin Kore Savaşı nda Birleşmiş Milletlerkuvvetlerine Türk Tugayı ile katılması gibi halen tartışılan bazı kararlara imza attı. ABDile sağlanan bu yakınlaşmadan sonra Türkiye, Komünizmle mücadele için kurulan NATO ya 1952 yılında tam üye olarak kabul edildi. O zamana kadar Kurtuluş Savaşı sırasında Sovyetlerden alınmış olan 1920 lerden kalan teçhizatı kullanmakta olan Türk Ordusu, ABD den hibe yoluyla alınan 2. Dünya Savaşıfazlası malzemelerle askeri teknolojide 1945 ler seviyesine geldi.
Menderes teknoloji eğitimine verdiği önem dolayısıyla, Amerikan Ford Vakfıkatkılarıyla Orta Doğu Teknik Üniversitesi ni kurmuş ve aynı vakfı Ankara Fen Lisesi nin kuruluşu konusunda da ikna etmiştir. [kaynak belirtilmeli] İleri mali piyasaların gelişmesi için Türkiye Vakıflar Bankası nı kurdu ve özel bankacılığı da teşvik etti. Atatürkdöneminde kurulan ve yuvarlak inşaat demiri imal eden Karabük Demir-Çelik Tesislerineilave olarak sanayide kullanılan yassı çelik (sac) imal eden EreğliErdemir Demir-Çelik TesisleriniAmerikanMarshall Planındangelen kredilerle kurdu. Adnan Menderes in 10 yıllık Başvekillik döneminde Türkiye nin Gayri Safi Milli Hasılasıyılda ortalama %9 oranında büyüdü. Bu yıllık ortalama kalkınma hızına TCilk defa ulaşıyordu ve şimdiye kadar da bir daha hiçbir on-yıllık dönemde bu ortalama kalkınma hızına ulaşamadı.
1957 seçimlerinden sonra İstanbul da imar çalışmalarına ağırlık verdi ve Barbaros Bulvarı, Büyükdere Caddesi, Vatan Caddesi, Millet Caddesi ve Edirne Asfaltı (şimdiki E-5 otoyolu) yollarını açtı. Mamafih, bu yolları açmak için binlerce evi, sahiplerine çok düşük bedellerle ve ödemeleri de geciktirerek istimlak etti ve yıktı.
Son Menderes hükümeti (23. hükümet) Kıbrıskonusunda imzaladıkları ortaklık anlaşmasına garantörlük maddesini yerleştirerek Türk ordusunun 1974 yılında iki aşamada gerçekleştirdiği Kıbrıs Barış Harekatı nın hukuki zeminini hazırlamış, önemli bir uluslararası başarıya imza atmıştır.[kaynak belirtilmeli] Türkiye, 1959yılında hazırlanan ve 1960’da Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kuruluşuyla uluslararası geçerlilik kazanan Garanti Anlaşması’ndan doğan haklarını kullanarak sözkonusu müdahaleyi gerçekleştirmiştir. Türkiye, Yunanistanve İngiltere’ye garantörlük sıfatını veren ve Kıbrıs ın bağımsızlığını tanıyan Garanti Anlaşması’nın(Londra Anlaşması,1959) 2. maddesi şöyledir: “Yunanistan, Türkiye ve Birleşik Krallık, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bu anlaşmanın birinci maddesinde gösterilen yükümlülüklerini göz önüne alarak, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını, toprak bütünlüğünü, güvenliğini ve aynı zamanda Anayasa’nın temel maddeleriyle kurulan düzenini tanırlar ve garanti ederler.â€
Menderes, geleneksel aile yaşam tarzına hoşgörülüydü ve laiklikkonusunda Fransız yorumunu (jakoben laiklik) benimseyen İnönüve CHP nin aksine seküleranglo-sakson yorumunu (demokratik laiklik) tercih ediyordu. İsmet İnönüdöneminden o güne kadar Türkçe okunması zorunlu olan ezanın istenilen dilde okunabilmesini serbest bıraktı, ancak bundan sonra ezan hep Arapça okundu. Türkiye de İslami kuralların önünü açtı ama yine de batıya hoşgörüyle yaklaşıyordu. Menderes, daha liberalve dışa bağlı bir iktisat görüşüne sahipti; yani daha fazla özel girişime izin verdi. Ekonomik girişimleri toplumun yoksul kesimini kısa dönemlik mutlu etti,.
ama ülkede aşırı dış alıma sebep oldu. Menderes, en çok eleştiriyi, dışa bağımlılık politikaları yüzünden almıştır. Atatürkzamanında ulusal servet n***** özel teşebbüs tarafından kurulduktan sonra İsmet İnönüdöneminde devletleştirilen traktör ve basma fabrikaları Menderes döneminde süratle gelişen özel girişimciliğin yatırımlarıyla kurulan tesislerin rekabetine dayanamayarak ya özelleştirilmiş ya da kapatılmıştır. Nuri Demirağtarafından kurulduktan sonra İsmet İnönütarafından devletleştirme kaps***** alınan uçak ve uçak motoru fabrikaları ise yeni gelişen teknoloji ye ve NATOstandartlarına ayak uyduramadıkları için yurtdışına da satış yapamayıp kapatılmışlardır.
27 Mayıs dönemi
1946 da yapılan seçimlerde şaibeli bir şekilde "açık oy gizli tasnif" usulü uygulanmıştır. [3] [4] Bu sonuçlara göre CHP bu seçimleri %70 oy oranı ile kazandığını iddia etti. 1908 den sonra Türk tarihinde ilk defa 14 Mayıs1950 de "gizli oy açık tasnif" ile yapılan demokratik seçimlerde ise DP %52 oy oranıyla çoğunluğu sağlayarak tek başına iktidara geldi. Bu seçimde CHP %35 oy aldı ancak kendi kanunlaştırdıkları seçim sisteminin çarpıklığı nedeniyle DP 488, CHP 32 milletvekili çıkardı. Demokrat Partidaha sonra yapılan 1954 seçimlerinde %57, 1957 seçimlerinde de %48 oy alarak tek başına iktidarını devam ettirdi. Adnan Menderes böylece, Türkiye Cumhuriyetitarihinde arka arkaya üç serbest seçim kazanan tek lider oldu.[5] Adnan Menderes in 10 yıllık başbakanlık döneminde Türkiç ve dış politikasında büyük değişimler oldu. Menderes bu 10 yıllık başbakanlık döneminde Türkiye nin Kore Savaşı nda Birleşmiş Milletlerkuvvetlerine Türk Tugayı ile katılması gibi halen tartışılan bazı kararlara imza attı. ABDile sağlanan bu yakınlaşmadan sonra Türkiye, Komünizmle mücadele için kurulan NATO ya 1952 yılında tam üye olarak kabul edildi. O zamana kadar Kurtuluş Savaşı sırasında Sovyetlerden alınmış olan 1920 lerden kalan teçhizatı kullanmakta olan Türk Ordusu, ABD den hibe yoluyla alınan 2. Dünya Savaşıfazlası malzemelerle askeri teknolojide 1945 ler seviyesine geldi.
Menderes teknoloji eğitimine verdiği önem dolayısıyla, Amerikan Ford Vakfıkatkılarıyla Orta Doğu Teknik Üniversitesi ni kurmuş ve aynı vakfı Ankara Fen Lisesi nin kuruluşu konusunda da ikna etmiştir. [kaynak belirtilmeli] İleri mali piyasaların gelişmesi için Türkiye Vakıflar Bankası nı kurdu ve özel bankacılığı da teşvik etti. Atatürkdöneminde kurulan ve yuvarlak inşaat demiri imal eden Karabük Demir-Çelik Tesislerineilave olarak sanayide kullanılan yassı çelik (sac) imal eden EreğliErdemir Demir-Çelik TesisleriniAmerikanMarshall Planındangelen kredilerle kurdu. Adnan Menderes in 10 yıllık Başvekillik döneminde Türkiye nin Gayri Safi Milli Hasılasıyılda ortalama %9 oranında büyüdü. Bu yıllık ortalama kalkınma hızına TCilk defa ulaşıyordu ve şimdiye kadar da bir daha hiçbir on-yıllık dönemde bu ortalama kalkınma hızına ulaşamadı.
1957 seçimlerinden sonra İstanbul da imar çalışmalarına ağırlık verdi ve Barbaros Bulvarı, Büyükdere Caddesi, Vatan Caddesi, Millet Caddesi ve Edirne Asfaltı (şimdiki E-5 otoyolu) yollarını açtı. Mamafih, bu yolları açmak için binlerce evi, sahiplerine çok düşük bedellerle ve ödemeleri de geciktirerek istimlak etti ve yıktı.
Son Menderes hükümeti (23. hükümet) Kıbrıskonusunda imzaladıkları ortaklık anlaşmasına garantörlük maddesini yerleştirerek Türk ordusunun 1974 yılında iki aşamada gerçekleştirdiği Kıbrıs Barış Harekatı nın hukuki zeminini hazırlamış, önemli bir uluslararası başarıya imza atmıştır.[kaynak belirtilmeli] Türkiye, 1959yılında hazırlanan ve 1960’da Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kuruluşuyla uluslararası geçerlilik kazanan Garanti Anlaşması’ndan doğan haklarını kullanarak sözkonusu müdahaleyi gerçekleştirmiştir. Türkiye, Yunanistanve İngiltere’ye garantörlük sıfatını veren ve Kıbrıs ın bağımsızlığını tanıyan Garanti Anlaşması’nın(Londra Anlaşması,1959) 2. maddesi şöyledir: “Yunanistan, Türkiye ve Birleşik Krallık, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bu anlaşmanın birinci maddesinde gösterilen yükümlülüklerini göz önüne alarak, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını, toprak bütünlüğünü, güvenliğini ve aynı zamanda Anayasa’nın temel maddeleriyle kurulan düzenini tanırlar ve garanti ederler.â€
Menderes, geleneksel aile yaşam tarzına hoşgörülüydü ve laiklikkonusunda Fransız yorumunu (jakoben laiklik) benimseyen İnönüve CHP nin aksine seküleranglo-sakson yorumunu (demokratik laiklik) tercih ediyordu. İsmet İnönüdöneminden o güne kadar Türkçe okunması zorunlu olan ezanın istenilen dilde okunabilmesini serbest bıraktı, ancak bundan sonra ezan hep Arapça okundu. Türkiye de İslami kuralların önünü açtı ama yine de batıya hoşgörüyle yaklaşıyordu. Menderes, daha liberalve dışa bağlı bir iktisat görüşüne sahipti; yani daha fazla özel girişime izin verdi. Ekonomik girişimleri toplumun yoksul kesimini kısa dönemlik mutlu etti,.
ama ülkede aşırı dış alıma sebep oldu. Menderes, en çok eleştiriyi, dışa bağımlılık politikaları yüzünden almıştır. Atatürkzamanında ulusal servet n***** özel teşebbüs tarafından kurulduktan sonra İsmet İnönüdöneminde devletleştirilen traktör ve basma fabrikaları Menderes döneminde süratle gelişen özel girişimciliğin yatırımlarıyla kurulan tesislerin rekabetine dayanamayarak ya özelleştirilmiş ya da kapatılmıştır. Nuri Demirağtarafından kurulduktan sonra İsmet İnönütarafından devletleştirme kaps***** alınan uçak ve uçak motoru fabrikaları ise yeni gelişen teknoloji ye ve NATOstandartlarına ayak uyduramadıkları için yurtdışına da satış yapamayıp kapatılmışlardır.
27 Mayıs dönemi
Ana madde: 27 Mayıs Darbesi
Adnan Menderes 27 Mayıs 1960günü Kütahya da, 1969 yılında Hava Kuvvetleri Komutanı, daha sonra da 1980 yılında CHP nin Cumhurbaşkanı adayı olacak olan Albay Muhsin Baturtarafından gözaltına alınarak Ankara ya götürüldü. Adnan Menderes diğer Demokrat Partiüyeleri ile birlikte Yassıada da kurulan özel bir cunta mahkemesinde çeşitli suçlardan yargılandılar.
Milli Birlik Komitesitarafından kurulan Yassıadamahkemesi, Celal Bayar, Adnan Menderes, Hasan Polatkanve Fatin Rüştü Zorlu yu Anayasa yı ihlal suçundan(146/1) suçlu bularak idama mahkum etti. Celal Bayar ın cezası yaş haddi nedeniyle ömür boyu hapse çevrildi.Fatin Rüştü Zorluve Hasan Polatkan16 Eylül1961, Adnan Menderes ise 17 Eylül1961 de İmralı Adası nda sabaha karşı 2:31 de idam edildi.
Adnan Menderes in idamından önce bir aracı tarafından Gıyaseddin Emre ye ulaştırılan mektubunda ise şu sözler bulunmaktaydı:
Sizlere dargın değilim, sizin ve diğer zevatın iplerinin hangi efendiler tarafindan idare edildiğini biliyorum. Onlara da dargın değilim. Kellemi onlara götürdüğünüzde deyiniz ki, Adnan Menderes, hürriyet uğruna koyduğu kellesini 17 sene evvel alamadığınız için sizlere müteşekkirdir. İdam edilmek için ortada hiçbir sebep yok. Ölüme karar-i metanetle gittiğimi, silahlarin gölgesinde yaşayan kahraman efendilerinize acaba söyleyebilecek misiniz ? Şunu da söyleyeyim ki, milletçe kazanılacak hürriyet mücadelesinde sizi ve efendilerinizi yine de 1950 de olduğu gibi kurtarabilirdim. Dirimden korkmayacaktınız. Ama şimdi milletle el ele vererek, Adnan Menderes in ruhu sizi ebediyete kadar takip edecek ve bir gün sizi silip süpürecektir. Ama buna rağmen dualarım (bu cümlenin üzeri çizilerek merhametim yapılmıştır) sizlerle beraberdir..
17 Eylül 1961 sabaha karşı infazdan hemen de önce de şunları söyledi:"Hiç muğber değilim"soruşturma savcısıysa ona "evet hiç iğribar duymuyorum" demiştir (Kaynak Menderes in Dramı Şevket Süreya Aydemir)
7 Kasım1964’de, Celal Bayar’ın hapis cezası Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’in affı ile kaldırıldı.
Milli Birlik Komitesitarafından kurulan Yassıadamahkemesi, Celal Bayar, Adnan Menderes, Hasan Polatkanve Fatin Rüştü Zorlu yu Anayasa yı ihlal suçundan(146/1) suçlu bularak idama mahkum etti. Celal Bayar ın cezası yaş haddi nedeniyle ömür boyu hapse çevrildi.Fatin Rüştü Zorluve Hasan Polatkan16 Eylül1961, Adnan Menderes ise 17 Eylül1961 de İmralı Adası nda sabaha karşı 2:31 de idam edildi.
Adnan Menderes in idamından önce bir aracı tarafından Gıyaseddin Emre ye ulaştırılan mektubunda ise şu sözler bulunmaktaydı:
Sizlere dargın değilim, sizin ve diğer zevatın iplerinin hangi efendiler tarafindan idare edildiğini biliyorum. Onlara da dargın değilim. Kellemi onlara götürdüğünüzde deyiniz ki, Adnan Menderes, hürriyet uğruna koyduğu kellesini 17 sene evvel alamadığınız için sizlere müteşekkirdir. İdam edilmek için ortada hiçbir sebep yok. Ölüme karar-i metanetle gittiğimi, silahlarin gölgesinde yaşayan kahraman efendilerinize acaba söyleyebilecek misiniz ? Şunu da söyleyeyim ki, milletçe kazanılacak hürriyet mücadelesinde sizi ve efendilerinizi yine de 1950 de olduğu gibi kurtarabilirdim. Dirimden korkmayacaktınız. Ama şimdi milletle el ele vererek, Adnan Menderes in ruhu sizi ebediyete kadar takip edecek ve bir gün sizi silip süpürecektir. Ama buna rağmen dualarım (bu cümlenin üzeri çizilerek merhametim yapılmıştır) sizlerle beraberdir..
17 Eylül 1961 sabaha karşı infazdan hemen de önce de şunları söyledi:"Hiç muğber değilim"soruşturma savcısıysa ona "evet hiç iğribar duymuyorum" demiştir (Kaynak Menderes in Dramı Şevket Süreya Aydemir)
7 Kasım1964’de, Celal Bayar’ın hapis cezası Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’in affı ile kaldırıldı.
Ölümünden sonra
Ölümünden sonra yapılan 2. serbest seçimlerde (ilki 1961 de yapılmıştı) Demokrat Parti nin devamı olduğunu söyleyen Adalet Partisi %52 oy alarak iktidara tek başına geldi.
11 Nisan1990 da kabul edilen 3623 sayılı kanunla Adnan Menderes ve onunla birlikte idam edilen arkadaşlarının itibarları iade edildi.[8] Aynı kanun uyarınca naaşı 17 Eylül1990 da İmralı dan alınarak devlet töreniyle İstanbul da Vatan Caddesi nde kendisi için yapılan bir anıtmezara taşındı.
Menderes in adı, Turgut Özal ın Cumhurbaşkanlığı döneminde İzmir deki uluslararası hava limanına (Adnan Menderes Hava Limanı), Süleyman Demirel in Cumhurbaşkanlığı döneminde de adı Aydın da kurulan üniversiteye (Adnan Menderes Üniversitesi) verildi.
11 Nisan1990 da kabul edilen 3623 sayılı kanunla Adnan Menderes ve onunla birlikte idam edilen arkadaşlarının itibarları iade edildi.[8] Aynı kanun uyarınca naaşı 17 Eylül1990 da İmralı dan alınarak devlet töreniyle İstanbul da Vatan Caddesi nde kendisi için yapılan bir anıtmezara taşındı.
Menderes in adı, Turgut Özal ın Cumhurbaşkanlığı döneminde İzmir deki uluslararası hava limanına (Adnan Menderes Hava Limanı), Süleyman Demirel in Cumhurbaşkanlığı döneminde de adı Aydın da kurulan üniversiteye (Adnan Menderes Üniversitesi) verildi.
Ağaç şeklinde
